Hoe moet je schaken? Een eenvoudige uitleg voor beginners
Schaken is een denkspel voor twee spelers. De ene speler speelt met de witte stukken, de andere met de zwarte. Het doel is om de koning van je tegenstander schaakmat te zetten: de koning staat dan aangevallen en kan niet meer ontsnappen. Met de basisregels en een beetje oefening kan iedereen leren schaken.
Het schaakbord en de beginopstelling
Een schaakbord telt 64 vakjes: acht rijen en acht kolommen, met afwisselend lichte en donkere vakjes. Leg het bord zo dat het vakje rechtsonder voor elke speler wit is.
Elke speler begint met zestien stukken: een koning, een dame, twee torens, twee lopers, twee paarden en acht pionnen. De achterste rij staat, van links naar rechts, als volgt opgesteld: toren, paard, loper, dame, koning, loper, paard en toren. De dame staat op een vakje van haar eigen kleur: de witte dame op wit en de zwarte dame op zwart. De acht pionnen staan op de rij vlak voor de andere stukken.
Wie begint en hoe verloopt een beurt?
Wit doet altijd de eerste zet. Daarna spelen de spelers om de beurt één zet. Je mag geen zet doen waardoor je eigen koning schaak komt te staan of schaak blijft staan. Een stuk mag meestal niet op een vakje met een eigen stuk terechtkomen. Staat er een stuk van je tegenstander op het vakje waar je naartoe beweegt, dan mag je dat slaan, behalve wanneer die zet je eigen koning in gevaar brengt.
Zo bewegen de schaakstukken
- De koning beweegt één vakje in elke richting. Hij mag niet naar een vakje gaan dat door een stuk van de tegenstander wordt aangevallen.
- De dame beweegt een willekeurig aantal vakjes recht of diagonaal, zolang haar weg vrij is.
- De toren beweegt een willekeurig aantal vakjes horizontaal of verticaal.
- De loper beweegt een willekeurig aantal vakjes diagonaal. Een loper blijft tijdens de partij op dezelfde kleur vakjes.
- Het paard beweegt in een L-vorm: twee vakjes in één richting en daarna één vakje opzij. Het paard is het enige stuk dat over andere stukken heen kan springen.
- De pion beweegt één vakje vooruit. Vanuit zijn beginpositie mag hij ook twee vakjes vooruit, als beide vakjes vrij zijn. Een pion slaat één vakje diagonaal vooruit. Pionnen mogen niet achteruit bewegen.
Schaak, schaakmat en pat
Staat de koning aangevallen, dan staat hij schaak. De speler moet die dreiging meteen oplossen, bijvoorbeeld door de koning te verplaatsen, het aanvallende stuk te slaan of de aanval te blokkeren.
Kan de koning niet aan schaak ontsnappen en is er geen andere geldige zet om de dreiging op te heffen, dan is het schaakmat. De partij is dan afgelopen en de speler die schaakmat zet, wint.
Een partij eindigt in pat wanneer een speler niet schaak staat, maar toch geen enkele geldige zet kan doen. Pat is remise, dus geen van beide spelers wint.
Drie bijzondere schaakregels
Rokade
Bij een rokade verplaatst de koning twee vakjes richting een toren. Die toren springt vervolgens naar het vakje naast de koning. Rokeren mag alleen als koning en betrokken toren nog niet bewogen hebben, de vakjes ertussen leeg zijn en de koning niet schaak staat of over een aangevallen vakje beweegt. De koning mag na de rokade ook niet schaak staan.
En passant
En passant is een bijzondere manier waarop een pion een andere pion kan slaan. Als een tegenstander zijn pion vanaf de beginpositie twee vakjes vooruitzet en die naast jouw pion eindigt, mag jouw pion hem slaan alsof hij maar één vakje vooruit was gegaan. Dat kan alleen meteen bij je volgende zet.
Pionpromotie
Bereikt een pion de laatste rij aan de overkant van het bord, dan moet hij promoveren. Je vervangt hem door een dame, toren, loper of paard van dezelfde kleur. Meestal kiest een speler voor een dame, maar soms is een ander stuk strategisch beter.
Wanneer eindigt een partij in remise?
Naast pat kan een partij op verschillende manieren remise worden. Spelers kunnen bijvoorbeeld remise overeenkomen. Ook kan remise ontstaan wanneer dezelfde stelling driemaal voorkomt, wanneer er vijftig zetten zijn gespeeld zonder een pionzet of slagzet, of wanneer geen van beide spelers nog genoeg materiaal heeft om schaakmat te zetten.
Tips voor je eerste schaakpartijen
- Probeer in de opening enkele stukken naar het midden van het bord te brengen.
- Ontwikkel je paarden en lopers voordat je dezelfde stukken telkens opnieuw verplaatst.
- Breng je koning op tijd in veiligheid, bijvoorbeeld door te rokeren.
- Kijk vóór elke zet of je tegenstander een stuk kan slaan of je koning kan aanvallen.
- Denk niet alleen aan je eigen plan, maar vraag je ook af wat de tegenstander dreigt te doen.
Schaken leer je vooral door te spelen. Begin rustig, neem de tijd om de zetten van beide spelers te bekijken en bespreek achteraf wat goed ging. Zo ontdek je stap voor stap hoe je beter kunt plannen en steeds sterker kunt schaken.
9 Tips om Beter te Schaken: Strategieën en Tactieken voor Succes
- Leer hoe elk schaakstuk beweegt.
- Zet je koning veilig met rokade.
- Bezet het centrum met pionnen en stukken.
- Ontwikkel je paarden en lopers vroeg.
- Breng je dame niet te snel in gevaar.
- Bescherm je stukken tegen aanvallen.
- Kijk vóór elke zet naar de dreiging van je tegenstander.
- Denk enkele zetten vooruit.
- Win door schaakmat
Leer hoe elk schaakstuk beweegt.
Een goede eerste stap is leren hoe elk schaakstuk beweegt. De koning gaat één vakje in eender welke richting, de dame beweegt recht of diagonaal, de toren recht en de loper diagonaal. Het paard springt in een L-vorm over andere stukken heen, terwijl de pion vooruitgaat maar diagonaal slaat. Als je deze bewegingen goed kent, kan je geldige zetten doen en beter nadenken over je volgende zet.
Zet je koning veilig met rokade.
Zet je koning op tijd veilig met een rokade. Daarbij schuift je koning twee vakjes richting een toren, waarna de toren naast de koning komt te staan. Zo breng je je koning meestal naar een veiligere plek en komt je toren dichter bij het centrum. Rokeren mag alleen als de koning en de betrokken toren nog niet bewogen hebben, de vakjes ertussen vrij zijn en je koning niet schaak staat, door schaak beweegt of na de rokade schaak komt te staan.
Bezet het centrum met pionnen en stukken.
Probeer het centrum van het bord te beheersen, vooral de vakjes e4, d4, e5 en d5. Zet er bijvoorbeeld pionnen neer en ontwikkel je paarden en lopers zodat ze die vakjes ondersteunen. Wie het centrum beheerst, heeft vaak meer ruimte en kan zijn stukken makkelijker naar verschillende kanten van het bord brengen. Let er wel op dat je pionnen niet te ver vooruitstuurt zonder ze te verdedigen.
Ontwikkel je paarden en lopers vroeg.
Ontwikkel je paarden en lopers vroeg in de partij door ze van hun beginpositie naar actieve vakjes te verplaatsen. Zo krijgen ze meer invloed op het centrum en kunnen ze helpen om aanvallen op te bouwen en je koning te beschermen. Probeer niet telkens hetzelfde stuk opnieuw te verplaatsen terwijl andere stukken nog vaststaan: met een goede ontwikkeling maak je meer opties vrij voor de rest van de partij.
Breng je dame niet te snel in gevaar.
Breng je dame niet te snel in gevaar. Ze is het krachtigste stuk op het bord en kan veel vakjes bewegen, maar daardoor kan ze ook een aantrekkelijk doelwit zijn. Als je haar te vroeg naar voren brengt, kan je tegenstander haar aanvallen en verlies je tijd met haar in veiligheid te brengen. Ontwikkel eerst je paarden en lopers, let op dreigingen en zoek daarna naar een goed moment om je dame actief in het spel te brengen.
Bescherm je stukken tegen aanvallen.
Bescherm je stukken tegen aanvallen door vóór elke zet goed te kijken welke stukken van jou bedreigd worden. Vraag je af of de tegenstander een stuk kan slaan en of er andere stukken klaarstaan om het te verdedigen. Laat waardevolle stukken niet zomaar onbeschermd achter en probeer aanvallen op tijd te beantwoorden door je stuk weg te zetten, de aanvaller te slaan of extra verdediging te bieden. Zo voorkom je dat je materiaal verliest en houd je meer mogelijkheden om de partij te winnen.
Kijk vóór elke zet naar de dreiging van je tegenstander.
Kijk vóór elke zet eerst naar wat je tegenstander dreigt te doen. Staat je koning onder druk, kan er een stuk worden geslagen of dreigt er schaakmat? Door even stil te staan bij de mogelijkheden van je tegenstander voorkom je onaangename verrassingen en kan je een zet kiezen die je stukken beschermt én je eigen plan vooruithelpt.
Denk enkele zetten vooruit.
Denk enkele zetten vooruit. Probeer vóór je een zet doet niet alleen te bedenken wat die zet oplevert, maar ook hoe je tegenstander kan reageren. Vraag jezelf daarna af wat jij op die reactie kunt antwoorden. Zo ontdek je mogelijke dreigingen op tijd, vermijd je onnodig stukverlies en bouw je stap voor stap aan een sterker plan.
Win door schaakmat
Het doel van schaken is je tegenstander schaakmat te zetten. Dat betekent dat de koning wordt aangevallen en dat er geen enkele geldige zet meer mogelijk is om hem te redden. Je wint dus niet door de koning te slaan, maar door hem schaakmat te zetten. Kijk bij elke zet of je de koning bedreigt en of je tegelijk je eigen koning veilig houdt.